Partnerstwo między Polakami a Rosjanami okazało się złudzeniem już za rządów Aleksandra I. Po śmierci liberalnego cara było tylko gorzej.
Niepodległe Królestwo Polskie od samego początku ciążyło Rosjanom. Ani car, ani jego sojusznicy nie zamierzali ściśle przestrzegać konstytucji nadanej Polakom. Tymczasem ci zagwarantowane w niej swobody traktowali śmiertelnie poważnie. Na ich łamanie odpowiadali oporem, nie bacząc, że despotyczna tyrania zawsze w końcu odpowiada represjami. Eksperymentalna unia personalna Polski z Rosją mogłaby stabilnie egzystować jedynie, gdyby Aleksander I zdemokratyzował swoje imperium. Nigdy jednak do tego nie doszło, a Polacy zostali skazani na godzenie się ze stopniowym odbieraniem swobód, godności i władzy we własnym kraju. Przywykłemu do klęsk starszemu pokoleniu przychodziło to zakasująco łatwo, lecz lata płynęły i o własnym państwie zaczynali marzyć młodzi.

Na początku było słowo